“İzlediklerim” adlı serinin bir sonraki programı olan “Medeniyet ve Mimari” programı hakkında notlar yer almaktadır. TRT2‘de yayınlanan Prof. Dr. Sadettin Ökten ve Dr. Sacide Akın, İstanbul Suriçi’ndeki külliyeler üzerinden medeniyet okuması yapılmaktadır.
Notlar
“Medeniyet ve Mimari” programını izlerken aldığım birkaç notu sizinle paylaşmak istiyorum. Bunlar, devam eden 37 programlık video serisinden aldığım notlardır. Umarım sizler için de faydalı olur.
- Mimarlık, bir boyutuyla işlevsel diğer bir boyutuyla ise simgeseldir.
- O zamanın zihniyeti, şehre yansımaktadır.
- Çok çeşitli medeniyetlerin bir arada yaşadığı yerlerde, şehrin yöneticisi diğer medeniyetlere yerler ayırmaktadır. Ahenk içinde çalışmasını sağlar.
- Bir objeye baktığımızda bir kompozisyon görüyoruz, aynı zamanda bir de toplumsal anlam ifade etmektedir. Anlam objenin çok ötesindedir.
- Bir toplum inandığı gibi yaşarsa, aynı değerler üzerine değer yapar.
- İnsan önce kendine karşı sorumludur. Aksi halde başkaları sizi yönetir ve hayat elinizden kayıp gider.
- Osmanlı zamanındaki vakıflar, büyük arazilere sahip olan tarım toplumu tarafından yönetilmekteydi.
- Osmanlı zamanında yapılan eserlerdeki biçimler ve bu biçimlerin içindeki anlamlarda tezatlık yoktur.
- Tarih sadece savaşlarla değil, büyüm kültür alışverişleri yaşanmıştır.
- Osmanlı külliyeleri hem yapısal hem de duygusal anlamda etkiler bırakmıştır.
- Tarihin bir vechesini araştırırken o dönemin yan dallarına göz atmak, sağlıklı bir değerlendirme sağlar.
- İslam medeniyetinde dünya ahiret ikilemi yok, ikisi bir bütün halidedir.
- Dördüncü asrın içerinde paganlık yasaklanıyor ve hristiyanlık o asrın sonunda dört büyük ökimenik konsil tarafından itikat, ibadet ve ve ahlakta kurallar getiriliyor ve bu vesileyle görür hale geliyor. Sonucunda hristiyanlık kurumsal hale geliyor. Bunun ardından Justinianus bu gönürlüğü büyük bir yapı olan Ayasofya’yı inşa ettiriyor. Ayrıca roma hukuku yeniden faal hale getiriyor.
- Cumada okunan hutbeler dini metinlerin yanısıra siyasi metinlerde yer alabilir. Osmanlı zamanında okunan hutbeler klasik Arapça okunuyor, ardında bir hatip tarafından muhabbetle hutbe tefsir ediyor.
- Fatih Sultan Mehmet tarafından vakf edilen vakıfların toplamın yer aldığı senette, vakıfların işlevsiz hale gelmesi yanması veya yıkılması durumda aslına uygun bir şekilde yeniden yapılması için senedin en sonuna not düşünmüştür.
- Fatih Camii hazinesinde devlet adamları, ilim ve bir çok meslek grubundan önemli insanların kabirleri yer almaktadır.
- Şuanki Fatih cami ikinci kez yapılan camidir. Birincisi büyük bir depremde yıkıldığı için III. Mustafa tarafından yeniden yapıdı.
- Fatih Camii içerindeki hat eserler başlı başına önemlidir.
- Osmanlı’da camiiler dünyevi cennet mekanları gibi kabul edildiğinden camii girişlerinde yer alan hatları cennet ayetleri ile süslenmiştir.
- Beyazıt Camii yayındaki küllük mekanı, marmara kahvehanesinin devamı niteliğindedir.
- Yavuz Sultan Selim’in sekiz senelik saltanat dönemde önemli gelişmeler yaşanmıştır. Fakat kendi adına bir külliye yapma fırsatı olmamıştır. Onun yerine oğlu Kanuni Sutan Süleyman yaptırdığı üç külliyeden biri Yavuz Sultan Selim Camiisidir.
- Türbesinde Yavuz Sultan Selim tek başına yatmaktadır. Vasiyeti üzerine çamurlu kaftanı sandukasının üzerinde durmaktadır.
- Kanuni Sultan Süleyman’ın ölen oğlu Mehmet adına yaptırılmıştır. Mimar Sinan’ın çıraklık eseridir.
- Süleymaniye Camiisinin içerisindeki yekpare sütunlar dönemin teknik ve siyasi gücünü göstermektedir. Dört büyük sütun önemli yeterlerden getirilerek camiide kullanılmıştır.
- İstanbul fethinden yüz yıl sonra yapılan Süleymaniye Camii yedi yıl gibi kısa bir sürede tamamlanmıştır.
- Süleymaniye Camii medreselerinde ders görenlerin kaliteli eğitim için üst düzey öğrenciler seçilerek sayıları az tutulmuştur.
- Osmanlı’daki tıp medreseleri Kanuni döneminde başlamış ve hem pratik hemde uygulamalı eğitim Süleymaniye Medreselerinde üç yüz yıl sürdükten sonra, gene burada yetişen üç hoca tarafından günümüzdeki modern tıp eğitim kurumlarına dönüştürülmüştür.
- Anıtsal eserin üzerindeki kitabeler dönemin medeniyet olgusuna dair önemli bilgiler vermektedir.
- Kabe’de tavaf yapılan yerden alınan bir taş Sultanahmet Camii içerisine yerleştirilmiştir.
- Bir Safiye sultan tarafından başlanan ve uzun bir süre yapımı duran cami başka bir hanım Hatice Turhan sultan tarafından tamamlanıyor. Bu süre zarfında Sultanahmet Camii yapımı devam etmektedir.
- O zamanın insanları camiilerdeki kitabeleri okuyabilmekte ve anlam dünyasına zenginleştirmektedir. Zaman ve eğitim değiştikçe bu kitabeler sadece bir sanat eseri haline gelmektedir.
- Hatice Turhan Sultan Çanakkale boğazından önemli kaleler yaptırmış, cami vb. birçok vakfı yer almaktadır.
- Medeniyet bir bütüncül bakıştır.
- İyi hat yazmak, çok yazmakla olur.
- Nuruosmaniye vakfiyesini özel kılan bir husus ise hattat eğitimini verilmesidir. Bir de kapalı çarşıdaki insanları namaz davet etmek için bir görevli tahsis edilmiştir.
- Laleli Camii medreseleri yaygın ve depremde yıkılması sebebiyle 10 bin kişinin evsiz kaldığı, ilk defa yapılan 100 konutlu betonarme yapılara halk mahremiyet yüzünden rabet görmemiştir.
- Camii ve mescitlerdeki yazılar gerekçeli rapor gibidir. Yazılar o medeniyetin bir özet gibidir.
- Modernist bilimde bilim adamları seçilirken sadece bilimsel yönüne bakılırken, Osmanlı müderistleri seçerken hem bilim tarafına hemde ahlakına bakılarak seçilmektedir.
- Balkan harbindeki büyük göçler sonrası halk bazı camiilerde kalması için ayarlamalar yapılmıştır.
- İlk kuş evi örnekleri bu camiilerde yer almaktadır.
- Osmanlı’da haremi şerife yapılan hayratlar çok önemlidir ve çok değer görmüştür.
- Osmanlı’da medeniyet çok güçlü ve diri, batıdan gelen bir etkiliyi alıp kendi üslubu ile harmanlayıp yeni bir üslub geliştirmiştir.
- Büyük Mecidiye Camii ışık oyunlarının bolca görüldüğü ve sürekili ışıklı bir camiidir. Camideki hatların bir kaçı Abdülmecit hana aittir.
- Çırağan sarayını adı, bahçesinde yakılan çerehar meşalelerinden gelmektedir.
- Yapma kudretine rağmen Osmanlı medeniyeti topoğrafyaya saygı duyduğundan dolayı en az müdehale ederek değişiklikler yapmıştır.
- Osmanlı’da yapılan eserler bir meydan okumak değil, dua ve niyaz almak için yapılmaktadır.
- Osmanlı her yaptığı esere bir kitabe ve bir tarih düşürüyor.
- Kemankeş ok atmak Hz. Peygamber sünnetidir.
- Eski yazma eserlerin yer aldığı kütüphaneler bir sanat müzesi gibi önemli eserler ve süslemeli kitaplar yer almaktadır.
- Klasik Osmanlı camilerinde çini çok kullanılmaktadır.
- Dua ve kuran okumak bir medeniyet ait özelliklerdir.
- Kendi medeniyetinize ait eser baktıkça sizde yer etmeye başlıyor. Başka medeniyetin eseri sizde o yeri işgal edemiyor.
- Kasideyi, felç geçirenlere özel olarak okunur. İmam Busuri, felçliyken rüyasında Hz. Peygamber’e yazdığı naatı okur; Peygamber, felçli kısmını dokunarak iyileştirir.
- İslam dünyasında peygambere yazılan iki ünlü kaside, İmam Busiri ve Şair Ka’b’a aittir.
- Osmanlı taş yapılarında, tahta eklemeleri genellikle yapıyı yumuşatmak amacıyla kullanılır.
- Sözde bulunan sert bir kelime, bazen en büyük dertten ağır gelir.
- Sözün etkili olabilmesi için, kişinin o hâl üzere olması gerekiyor.
- Eski İstanbullular der ki: Eyüp Sultan’da oturmak, ayrı bir edep üzere olmak gerekir.
- Teşrifat geleneği, aynı zamanda bir güç gösterisidir.
- Görünen yerde meftun olmak, dua beklemek insanın isteğidir.
- II. Mahmud tarafından 1812’de yenilenen hücre zamanla yetersiz kalınca Sultan Abdülmecid devrinde Hırka-ı Şerif Camii yaptırıldı.
- Osmanlı Rumeli’de kalabilmek için 5 büyük savaş ile bu bedel ödenmiştir.
- Osmanlı padişahları cami kubbe çapları 20 metreden fazla iken vezirlerin yaptığı camilerin kubbe çapları genellikle 12 metre çapı geçmemektedir.
- Okunmaya değer kitaplar nadirattan olur. Yazarıda aynı şekildedir.
- Ayasofya’yı Jüstinyen yaptırdı, Osmanlı ise külliye yaptı.
- Mimar Sinanın çağında emeklilik olsaydı Sinan Selimiye camisini yapabilir miydi
- Yazma eserler kandil ışığında o ambiyansla okunur.
- Osmanlı’da medrese eğitiminde odalarda iki öğrenci kalır, birinci öğrenci son sınıf öğrencisi diğer öğrenci ise birinci sınıf öğrenci özellikle seçilir. Birinci sınıf öğrenci üst sınıf öğrencinin getir götür hizmetlerini yapar. Son sınıf öğrenci ise birinci sınıf öğrencinin derslerine yardımcı olur.
- Mekandan hareket ederek sosyolojik bir tahlil yapılabilir.
- 50-60 yıllarda İstanbul’un en önemli yeri Eminönüdür.
- İrade sahiplerinin önemli meziyetlerinden biri sözü bir kere söyleyip o sözden dönmeyendir.
Bir sonraki “Kendi Gökkubbemiz” programı hakkında bilgi paylaşacağım. Beklemede kalın.