Yapay zeka, geliştirici ve araştırmacılar için hazır veri setleri satışa açıldı. → İncele

Yeni Düzen: Çin'in Küresel Siyasetteki Rolü

Eylül 2025’in ilk haftasında, uluslararası ilişkilerde öne çıkan konulardan biri Çin’in küresel siyasetteki rolüydü. Çin, özellikle Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) çerçevesinde yürüttüğü diplomatik adımlarla dikkat çekti. Bu gelişmeler üzerine birçok uzman ve yazar, Çin’in yükselişi, çok kutuplu dünya düzenine etkisi ve Türkiye’nin bu süreçteki konumuna dair görüşlerini paylaştı.

Bu yazılar, Çin’in çok kutuplu dünya düzenindeki artan etkisini ve Türkiye’nin bu süreçteki stratejik tercihlerini anlamak için önemli bir kaynak sunuyor.

Küresel Güney’in yükselişi ve Çin’in çok kutuplu dünya çağrısı

Şanghay İş Birliği Teşkilatı toplantısına Çin ev sahipliği yaptı. Toplantının görkemi, Çin’in küresel aktörlük iddiasını âdeta meydan okumaya dönüştürdü.

ABD’nin tüm doktrinel yaklaşımı tek merkezli sistem, tek kutuplu dünya ve sömürge düzeni üzerine kurulmuştu. Ancak gelinen noktada “derin Amerika” bunun artık sürdürülemeyeceğini kavrıyor. Amerika içindeki çekişmeleri ve kavgaları da bu bağlamda okumak gerekir.

Türkiye, önemli bir aktör ve yeni sürecin parlayan yıldızı olarak Çin’deki toplantıya onur konuğu sıfatıyla davet edildi. İnişler çıkışlar olsa da Çin-Türkiye ilişkileri, birçok bölgesel konuda ortak zeminde buluşma potansiyeli taşıyor. Orta Yol gibi önemli ticaret hatları için Türkiye vazgeçilmezdir. Türkiye’nin Suriye-Irak hattında inşa etmeyi hedeflediği istikrar ortamı, Çin açısından da değerli görülmektedir. Orta Doğu’daki savaşların sona ermesi, Çin’in küresel projeksiyonu için elzemdir. Dolayısıyla Türkiye’nin kapasitesi, Çin’in çıkarları açısından da anlamlıdır.

Ayı, ejderhâ, fil ve bozkurtun dansına dâir

Nasıl seyrettiğine dâir çok yazdığım için tekrâr etmeyeceğim. 1970’lerde başlayan Çin’in yükselişi ve önlenemez bir büyüme göstermesi, ABD’nin hesaplarını boşa çıkardı. Evet, bugün elinde muazzam bir askerî güç var.

Sovyetler’in yerini alan Rusya , nükleer dengeyi yeniden kurdu. Üstelik balistik füze teknolojisi ve kapasitesiyle ABD’nin üzerine çıktı.

Çin her geçen gün askerî kapasitesini ABD’ye yakınlaştırıyor. Arada bir Kuzey Kore gerçeği de var. Buradan bakınca ABD’nin elinde kalan iki üstünlükten birisi olan askerî kapasite üstünlüğü büyük ölçüde ortadan kalkıyor.

“Ayı”, “Ejderha” ve “Fil”in dansı daha âdil bir dünyâyı mümkün kılabilir mi? Maddî olarak bu güçler arasında daha pekişmiş olanı “Ayı” ile “Fil”in ilişkisi. Bu iki güç ile “Ejderha” arasında derin çelişkiler var. Bunların aşılması ve “Kartal” a karşı tutarlı bir ittifâka dönüşmesi asla kolay değil.

Çin ‘in târihsel pratiği dünyâya set çekmekten başka bir şey olmadığını ve Çin ve Çinlilik hâricinde başka bir dünyâya asla inanmadıklarını ortaya koyuyor. Bugüne kadar nereye girdiyse, oraya en acımasız sûrette çökmediği tek bir istisna yok. İsmiyle müsemmâ; bir ejderha’dan bahsediyoruz. Aklı başında bir ekonomistin, Çin ile kurulacak bir ilişkinin ekonomik soykırımdan başka bir şey olmadığını söylediğini hatırlıyorum.

Şu aralar Çin, Türkiye’ye de yakınlaşma yolunda adımlar atıyor. Çok dikkat etmek gerekiyor…Yağmurdan kaçarken doluya tutulmayalım….

Şangay Zirvesi’ne dair

Bugünkü Çin, yaklaşık beş bin yıllık bir uygarlığın süreklilik çizgisinde gelinen son noktadır. Nitekim İpek Yolu’nun 2200 yıllık tarihi de bu bereketli coğrafyanın ürettiği zenginliklerin, kültürün ve bakış açısının Batıya doğru hareket edişinin hikâyesidir. Sözü edilen sadece ipeğin, baharatın, değerli taşların ticaret yoluyla taşınması değildir. Zira bu hikâye, aynı zamanda matematik, tıp, astronomi gibi alanlardaki bilginin; inançların, fikirlerin ve yaşam stillerinin ürettiği ortak “insan medeniyetinin” tarihi serüvenini de anlatır. Bu bakımdan Çin’in sessizliğini bozması, yani Napolyon’un deyimiyle “ejderhanın uykusundan uyanması” yalnızca güncel bir gündem konusu değil insan medeniyetinin bütününe dair sonuçları olabilecek devrimsel bir gelişmedir.

Zira Çin son 50 yıldır uyanış pozisyonuna geçmiş, bugün bahsedilen sıçramanın ısınma egzersizleri ise 1980’lerde başlamıştı.

Şangay’ın ruhu, Türkiye’nin dış politikada bir süredir yeniden dönüş yaptığı “köprü” rolüne de oldukça uygun

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın AB üyelik sürecinin tıkandığı bir yerde, demokratik ilkelere ilgisi olmayan ŞİÖ’yü alternatif plan olarak göstermesi vaktiyle oldukça büyük bir tepki çekmişti. İster AB’ye karşı bir pazarlık ya da blöf unsuru olarak kullanılsın, ister gerçek bir eksen değiştirme olarak görülsün, Çin artık bize çok uzak değil; ŞİÖ de artık gündem masamızda. Kim bilir belki küresel kurtlar sofrası artık buralarda kurulur?

Şanghay İşbirliği Örgütü

1996 yılında Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın sınır güvenliği ve ekonomik işbirliği için oluşturulan Şanghay Beşlisi, 2001 yılında Özbekistan katılımıyla Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) kurulmuş oldu.

Kuruluşunda 5 üye ile başlayan Şanghay beşlisi, sonrasında Özbekistan, Hindistan, Pakistan İran ve Belarus’un katılımıyla üye sayısı 10’a yükseldi.

Çin, Hindistan ve Pakistan gibi kalabalık ülkelerin varlığı ile beraber, ŞİÖ üyesi ülkelerin toplam nüfusu, dünya nüfusunun yaklaşık yarısını oluşturması hem işgücü hem de pazar açısından önemli fırsatlar ve potansiyel barındırmaktadır.

Üye ülkelerin enerji kaynakları dolayısıyla dünya enerji arz güvenliğinde stratejik önemi var. Enerji potansiyeli, dünya ekonomik güç dengesinin değişmesinde önemli bir faktör olacağı öngörülmektedir.

Türkiye, Şanghay İşbirliği Örgütü’ ne tam üye konumunda değildir.

Türkiye, Diyalog Ortakları grubu içerisinde yer almaktadır.

‘Tuhaf zamanlarda’ ŞİÖ ve Türkiye…

Özünde, Doğu’nun yükselişi tehdit olarak görülüyor ama bu kadar kaygı yaratmasının sebebi, aynı zamanda Batı’nın düşüşüne denk gelmesidir.

Pekin’de, Putin ve Modi’nin bir arabanın içinde, 25 dakika boyunca, aralarındaki heyet görüşmeleri zaten başlayacakken yaptıkları baş-başa konuşma zirvenin en kritik anlarından birini oluşturdu…

O resim, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in ağzından çıkan, “Ejderha ile Fil’in dansı başlasın” teklifidir…

Çin ve Hindistan gibi asla bir araya gelmeyeceklerine inanılan, anlaşmazlıkları kangren kabul edilen, Hindistan’ı cepte sayan Batı anlayışının suratına tokat gibi inmiş olmalı. Arkasının gelmesine bile gerek yok. Rus-Çin-Hindistan liderlerinin kırmızı halı üzerinde kurdukları üçgen de dünyanın her yerinden aynı büyüklükte görüldü. Trump’ın Oval Ofis’te Avrupa liderlerini hizayı oturtmasındaki anlamın gücünden de fazladır…

Ama-Batı düşerken Doğu yükseldiği içindir gürültü patırdı dedik ya-bu eğilim 10 yıl daha sürerse, bana göre 2030’da hatta ihtimal 2028’de işaretleri gelir, yani Batı toparlayamazsa, konjonktür yine değişebilir. O zaman bir daha bakar Türkiye Doğusuna Batısına…

Yayınlandı: • Güncelleme: